اثرات احداث باغات ديم بر منابع آب حوضه‌های آبريز

0
142
اثرات احداث باغات ديم بر منابع آب حوضه‌های آبريز
اثرات احداث باغات ديم بر منابع آب حوضه‌های آبريز

چکیده یادداشت سیاستی: عباس جنگی مرنی در یادداشتی در روزنامه شرق نوشت: به‌تازگی مرکز مطالعات استراتژیک ریاست‌جمهوری، نشستی را با عنوان «امنیت آب و غذا در برنامه‌های پنج‌ساله توسعه» برگزار كرد. یکی از مباحث اصلی این نشست، تأثیر سوء احداث باغات دیم بر منابع آب بود و شرکت‌کنندگان در آن، نقطه‌نظرات و دغدغه‌های خود را درباره اجرای یکی از بندهای قانون برنامه ششم توسعه بیان کردند. پیشنهاد، تصویب و اجرای بند پ ماده ۳۱ قانون برنامه ششم توسعه در راستای احداث ۵۰۰ هزار هکتار باغات مثمر دیم در اراضی شیب‌دار کشور، ابهامات و نقدهای جدی و متعددی را در میان جامعه و کارشناسان و البته فضای رسانه‌ای کشور به دنبال داشته است. در این رابطه یک پرسش اساسی این است که آیا می‌توان حقوق قانونی مصرف‌کنندگان پایین‌دست رودخانه‌ها را که طبق مقررات جاری عموما حقابه‌دار هستند، با احداث این باغات و تصرف غیرمستقیم آب، از بین برد و طرح‌های قبلی کشاورزی، صنعتی و… در پایاب رودخانه‌ها را دچار کمبود آب كرد؟ درحال‌ حاضر، آیا اساساً آب اضافه‌ای در حوضه‌های آبریز رودخانه‌های ایران وجود دارد که در سرشاخه‌های آنها باغ مثمر دیم احداث شود؟ تبدیل مراتع به باغات دیم، چه آثار و تبعات سوئی را بر توسعه پایدار، زیست‌بوم و طبیعت هر استان و منطقه خواهد داشت؟

به‌تازگی مرکز مطالعات استراتژیک ریاست‌جمهوری، نشستی را با عنوان «امنیت آب و غذا در برنامه‌های پنج‌ساله توسعه» برگزار كرد. یکی از مباحث اصلی این نشست، تأثیر سوء احداث باغات دیم بر منابع آب بود و شرکت‌کنندگان در آن، نقطه‌نظرات و دغدغه‌های خود را درباره اجرای یکی از بندهای قانون برنامه ششم توسعه بیان کردند. این اولین‌بار نیست که در قوانین و مقررات کشور، تکالیف متضاد با مدیریت پایدار منابع آب و محیط زیست تصویب و عملیاتی می‌شود. پیشنهاد، تصویب و اجرای بند پ ماده ۳۱ قانون برنامه ششم توسعه در راستای احداث ۵۰۰ هزار هکتار باغات مثمر دیم در اراضی شیب‌دار کشور، ابهامات و نقدهای جدی و متعددی را در میان جامعه و کارشناسان و البته فضای رسانه‌ای کشور به دنبال داشته است.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی وزارت جهاد کشاورزی، به‌عنوان مجری و متولی اجرای این طرح، قرار است در سال‌های اجرای برنامه ششم توسعه کشور، در اراضی سرشاخه‌های رودخانه‌های با استعداد بارندگی بیش از ۴۰۰ میلی‌متر در سال و در سطح استان‌های مختلف، ۵۰۰ هزار هکتار از مراتع و اراضی به باغات دیم تبدیل شود. همچنین برای متقاضیان به ازای هر هکتار، حدود ٨٠ میلیون ریال وام از طریق وزارت جهاد کشاورزی اعطا می‌شود. برای اجرای طرح یادشده، حدود ۶۵۰ هزار هکتار عرصه‌های مستعد در حوضه آبریز رودخانه‌های ایران شناسایی و تعیین شده است.
با تحلیل رابطه آب، خاک و گیاه، واضح است باغات دیم مثمر در بالادست حوضه‌های آبریز، دارای تبخیر و تعرق و مصرف آب هستند. اکنون سرشاخه‌های رودخانه کر در استان فارس به‌عنوان یک تجربه پیش‌رو و یکی از مثال‌های عینی، جلوی چشمان کارشناسان منابع آب و کشاورزی است. از سال ۱۳۷۲ تاکنون احداث باغات در سرشاخه‌های حوضه آبریز رودخانه کر سرعت گرفته و رواناب سطحی را در این حوضه آبریز به‌شدت کاهش داده است. به تبع آن، منابع آب زیرزمینی نیز دچار نقصان شده است؛ به‌طوری‌که در‌حال‌حاضر حقابه‌داران پایین‌دست، امکان کشاورزی در اراضی خود را ندارند.
در این رابطه یک پرسش اساسی این است که آیا می‌توان حقوق قانونی مصرف‌کنندگان پایین‌دست رودخانه‌ها را که طبق مقررات جاری عموما حقابه‌دار هستند، با احداث این باغات و تصرف غیرمستقیم آب، از بین برد و طرح‌های قبلی کشاورزی، صنعتی و… در پایاب رودخانه‌ها را دچار کمبود آب كرد؟
درحال‌حاضر، آیا اساسا آب اضافه‌ای در حوضه‌های آبریز رودخانه‌های ایران وجود دارد که در سرشاخه‌های آنها باغ مثمر دیم احداث شود؟ تبدیل مراتع به باغات دیم، چه آثار و تبعات سوئی را بر توسعه پایدار، زیست‌بوم و طبیعت هر استان و منطقه خواهد داشت؟ اکنون در پایین‌دست اغلب حوضه‌های آبریز مانند بختگان، هلیل‌رود، زاینده‌رود، حبله‌رود و کشف‌رود، آب کافی برای کشت اراضی حقابه‌داران نیست. درحال‌حاضر، اغلب اراضی پایین‌دست رودخانه‌ها یا کشت نمی‌شوند یا با کم‌آبیاری، کشاورزی می‌شوند.
به نظر می‌رسد طراحان بدون پاسخ علمی و دقیق به سؤال‌ها و ابهامات موجود و تبیین کامل تأثیرات احداث این باغات دیم بر منابع آب و محیط زیست حوضه‌های آبریز، با سرعت در حال اقدام برای توسعه و احداث باغات دیم مثمر در سرشاخه رودخانه‌های بحران‌زده ایران هستند. آیا این ظلم به رودخانه‌های اغلب کم‌آب یا خشک کشورمان نیست؟ باید برای حفظ منافع ملی و جلوگیری از تخریب بیشتر منابع آب و محیط زیست حوضه‌های آبریز کشور، پاسخ ابهامات زیر کاملا روشن و از سوی مراجع علمی و فنی مطالعه و شفاف شود:
۱- درباره نتایج تخریب مراتع مستعد بالادست رودخانه‌ها و دست‌کا‌ری خاک آنها در فرایند احداث و بهره‌برداری از این باغات، ارزیابی جامعی شده است؟
۲- آبی که باغات جدید استفاده خواهند کرد، درحال‌حاضر به چه مصرفی می‌رسد؟
۳- با احداث این باغات، چه تعداد کشاورز و چه میزان اراضی حقابه‌داران یا مشترکان قدیمی‌تر در پایین‌دست حوضه‌های آبریز با کمبود یا نبود امکان تأمین آب مواجه می‌شوند؟
۴- چه میزان آب از تغذیه آبخوان‌های هر حوضه آبریز کاهش می‌یابد؟
۵- چه حجم آبی از ورودی آب به تالاب یا بازه انتهایی رودخانه یا سدهای حوضه آبریز و نیز از رواناب‌های رودخانه‌های آن حوضه کاسته می‌شود؟
۶- به‌طور کلی، آبی که با اجرای بند پ ماده ٣١ قانون برنامه ششم توسعه کشور مبنی بر احداث ۵۰۰ هزار هکتار باغ در اراضی شیب‌دار، مصرف می‌شود الان چه سرنوشتی دارد و اکنون در کجای بیلان منابع آب هریک از حوضه‌های آبریز ایران قرار دارد؟

عباس جنگی مرنی، کارشناس مدیریت منابع آب