برنامه‌ریزی بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری

0
17
برنامه‌ریزی بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری
برنامه‌ریزی بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری
چکیده یادداشت سیاستی: برنامه‌ریزی و مدیریت منابع و مصارف آب در شبكه‌های آبیاری، به‌عنوان مهمترین عرصه‌های كشاورزی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. توسعه پایدار منابع آب و خاك در گروِ استفاده و بهره‌برداری اصولی از منابع آب و از طریق برنامه‌ریزی، اجرا و پایش دقیق شاخص‌های تأثیرگذار قابل انجام می‌باشد.چهار فعالیت و مولفه‌ کلی و ساده در بهره‌برداری و مدیریت شبکه آبیاری شامل: 

۱- برنامه‌ریزی عملیات بهره‌برداری (تهیه برنامه آبیاری شبکه)، 

۲- پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری (اجرای برنامه آبیاری شبکه و توزیع و تحویل آب)، 

۳- کنترل و ارزیابی عملکرد بهره‌برداری (بهبود و ارتقای خدمات آبیاری) و 

۴- نگهداری و تعمیرات مستمر شبکه آبیاری و زهکشی (برای ارائه خدمات آبیاری مناسب) هستند. 

اولین گام در بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری تهیه برنامه بهره‌برداری است که بر پایه اطلاعات کافی از جزییات شبکه و الگوی مصرف بهینه آب کشاورزی، تدوین می‌شود.

اجرا و پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری، دومین گام در بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌های آبیاری می‌باشد. مبنای عملیات روزانه، ماهانه و سالانه انتقال، توزیع و تحویل آب در شبکه آبیاری بایستی برنامه آبیاری مصوب شبکه باشد.

برنامه‌ریزی و مدیریت منابع و مصارف آب در شبكه‌های آبیاری، به‌عنوان مهمترین عرصه‌های كشاورزی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. توسعه پایدار منابع آب و خاك در گروِ استفاده و بهره‌برداری اصولی از منابع آب و از طریق برنامه‌ریزی، اجرا و پایش دقیق شاخص‌های تأثیرگذار قابل انجام می‌باشد. بهره‌برداری و مدیریت مطلوب شبكه‌های آبیاری زمانی محقق می‌شود كه بتوان براساس الگوی مصرف بهینه آب، برنامه‌ریزی صحیحی داشت و طبق آن عمل نمود و عملکرد بهره‌برداری از شبکه پایش و ارزیابی دایمی شود و به‌طور مستمر، بهبود و ارتقا یابد. هرچند برنامه‌ریزی در پیشبرد اهداف و برنامه‌های شبكه‌های آبیاری اهمیت زیادی دارد ولی آنچه كه مهم‌تر است و عینیت دارد، عملكرد و نتیجه این برنامه‌ریزی‌هاست. لذا کنترل و ارزیابی عملکرد بهره‌برداری برای ارتقای سطح خدمات بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌های آبیاری لازم و ضروری می‌باشد.

چهار فعالیت و مولفه‌ کلی و ساده در بهره‌برداری و مدیریت شبکه آبیاری شامل: 

۱- برنامه‌ریزی عملیات بهره‌برداری (تهیه برنامه آبیاری شبکه)، 

۲- پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری (اجرای برنامه آبیاری شبکه و توزیع و تحویل آب)، 

۳- کنترل و ارزیابی عملکرد بهره‌برداری (بهبود و ارتقای خدمات آبیاری) و 

۴- نگهداری و تعمیرات مستمر شبکه آبیاری و زهکشی (برای ارائه خدمات آبیاری مناسب) هستند. 

اولین گام در بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری تهیه برنامه بهره‌برداری است که بر پایه اطلاعات کافی از جزییات شبکه و الگوی مصرف بهینه آب کشاورزی، تدوین می‌شود. به‌طور کلی، مراحل تهیه برنامه عملیاتی بهره‌برداری شامل: الف- برآورد میزان آب موجود/قابل بهره‌برداری، ب- برآورد سطح اراضی کشاورزی، نوع محصول و حجم آب مورد تقاضا/نیاز و ج- ایجاد تعادل بین آب موجود و میزان تقاضا هستند. اما باید توجه داشت که برنامه‌ریزی عملیات بهره‌برداری و یا تهیه برنامه آبیاری شبکه، نیازمند تلاش و دقت بالایی است. اقدامات سخت، پرچالش و پیچیده‌ای در فرآیند تدوین برنامه بهره‌برداری، به‌خصوص در سال‌های کم‌آبی، وجود دارد. برخی از این اقدامات را می‌توان تغییر تاریخ شروع کشت، کاهش سطح کشت، جایگزینی محصولات کشاورزی با نیاز آبی کمتر به جای محصولات پُرآب‌بر، کاهش طول دور آبیاری، طولانی کردن زمان بین دو دور آبیاری و کاهش حجم آبِ آبیاری برشمرد. تمامی این اقدامات بایستی با تعامل و توافق نمایندگان کشاورزان و همکاری دست‌اندرکاران شبکه آبیاری انجام شود تا قابلیت اجرا و پیاده‌سازی داشته باشد.

اجرا و پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری، دومین گام در بهره‌برداری و مدیریت شبکه‌های آبیاری می‌باشد. مبنای عملیات روزانه، ماهانه و سالانه انتقال، توزیع و تحویل آب در شبکه آبیاری بایستی برنامه آبیاری مصوب شبکه باشد. هدف از پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری شبکه آبیاری اجرای صحیح، دقیق و عادلانه و البته قابل انعطافِ برنامه بهره‌برداری شبکه است.

در مناطقی که نیاز و تقاضا برای دریافت آبِ آبیاری بیشتر از آب قابل استحصال و عرضه می‌باشد، براساس شدت کمبود آب، شیوه‌های مختلفی برای توزیع و تحویل آب در آبگیرهای شبکه آبیاری می‌توان تعیین و اجرا کرد. این روش‌ها می‌توانند شامل: دستوری و الزامی (بدون امکان انعطاف در برنامه بهره‌برداری شبکه آبیاری، بهره‌بردار فقط طبق برنامه روزانه تنظیم شده برای آبگیر، آب دریافت می‌کند)، تقاضای روزانه (بهره‌بردار در قالب سقف حجم آب ماهانه مندرج در برنامه آبگیر، تقاضای روزانه خود را برای کاهش و یا افزایش میزان آب مورد نیاز اعلام و پس از موافقت مدیریت شبکه، آب دریافت می‌کند)، تقاضای قبلی (بهره‌بردار برای دریافت آب، تقاضای خود را چند روز پیش از موعد نیاز آبی به مدیریت شبکه ارائه می‌کند و در صورت امکان و در چهارچوب برنامه بهره‌برداری شبکه، آب مورد نیاز را دریافت می‌نماید)، و در نهایت تلفیقی از سه روش‌های فوق ‌باشند.

 شیوه توزیع و تحویل آب بر حسب نیاز (بهره‌بردار بدون لزوم هماهنگی قبلی، هر موقع که نیاز داشته باشد از آبگیر خود در شبکه، آب دریافت می‌کند)، فقط اختصاص به شبکه‌های آبیاری دارد که فاقد محدودیت در میزان استحصال و تأمین آب هستند. در مرحله اجرا و پیاده‌سازی برنامه آبیاری شبکه، سه عامل اصلی میزان جریان آب، مدت زمان تحویل آب و دور آبیاری می‌تواند انعطاف‌پذیری تحویل آب را در بهره‌برداری از شبکه آبیاری افزایش دهد و متولیان بهره‌برداری شبکه، به‌دلیل تغییر شرایط اقلیمی و نیاز بهره‌برداران و به‌وجود آمدن موارد غیرقابل پیش‌بینی، انعطاف بیشتری در زمان اجرای برنامه بهره‌برداری نشان دهند.

در پیاده‌سازی برنامه بهره‌برداری از شبکه‌های آبیاری، تهیه و به‌کارگیری گردش کار توزیع و تحویل آب و فرم‌های روزانه، ماهانه و سالانه برای آن و مستندسازی جزییات اجرای برنامه بهره‌برداری حائز اهمیت فراوان است تا فرآیند فعالیت‌ها و وظایف روزانه هر فرد و واحد کاری مشخص و تبیین شود. شناخت وضعیت موجود شبکه آبیاری و نوع و سطح کشت، ایجاد فضای تعامل و همفکری با بهره‌برداران و کشاورزان، مشخص بودن فرآیند و وظایف هر فرد و واحد عملیاتی در بهره‌برداری شبکه، وجود روش‌ها و دستورالعمل‌های بهره‌برداری واقع‌گرایانه، قابلیت انطباق با شرایط پیش‌بینی نشده و در اختیار بودن نیروی انسانی و ابزار لازم می‌تواند اجرای موفقیت‌آمیز برنامه بهره‌برداری از شبکه آبیاری را در پی داشته باشد.

عباس جنگی‌مرنی،  کارشناس‌ارشد مدیریت منابع آب

انتشار مطلب، با ذکر نام سایت سیاست‌گزاری ایران، بلامانع است.