مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز

0
34
مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز
مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز

چکیده یادداشت سیاستی: عباس جنگی مرنی، در مطلبی که در روزنامه شرق به چاپ رسیده است، نوشت: مدیریت منابع آب در ایران کاملا پیچیده و چندوجهی شده است، چون تحت‌تأثیر عوامل متعدد و پویای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است  و سیاست‌ها، دستگاه‌های اجرائی و نهاد‌های حاکمیتی و مردم‌نهاد مختلفی در آن مؤثر هستند. اکنون در اغلب حوضه‌های آبریز ایران، تعادل بین منابع و مصارف آب از بین رفته است. به‌نظر می‌رسد درحال‌حاضر، سازوکارهای مدیریتی قبلی در منابع آب، پاسخ‌گوی مسائل و چالش‌های جدید نیست. ایجاد فضای گفت‌وگو، تعامل و همکاری مشترک در بین دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان و هم‌زمان، شناسایی وضعیت موجود و شفاف‌سازی کامل منابع و مصارف آب حوضه‌های آبریز، می‌تواند بستری اولیه برای حل مشکلات و چالش‌های مدیریت منابع آبِ محدود در حوضه‌ها در کشور فراهم آورد. مطابق تجارب موجود، پیاده‌سازی رویکرد مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز برای دستیابی بیشتر به توسعه پایدار و نیل به اهداف یادشده، لازم و ضروری است. رویکرد مورد نظر، مبتنی بر مشارکت و همکاری همه ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران منابع آب حوضه آبریز و بر مبنای رهیافت مدیریت مشارکتی بوده و یکی از اهداف آن، به حداکثر رساندن رفاه اقتصادی و اجتماعی به شیوه‌ای عادلانه و بدون به‌خطرانداختن پایداری اکوسیستم‌های حیاتی، است. پیاده‌سازی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب، روشی سازنده و بر پایه تعامل و همکاری جمعی در سیاست‌‌‌گزاری، برنامه‌ریزی و فعالیت‌های مربوط به منابع آب، کشاورزی، محیط ‌زیست، توسعه مراکز جمعیتی، انرژی، گردشگری و صنعت است که طرفِ تعامل و گفت‌وگو‌ها نیز فقط وزارت نیرو نیست، بلکه تمام دستگاه‌های اجرائی، نهادهای حاکمیتی و سازمان‌های مرد‌م‌نهاد و نمایندگان ذی‌نفعان اصلی هستند.

مدیریت منابع آب در ایران کاملا پیچیده و چندوجهی شده است، چون تحت‌تأثیر عوامل متعدد و پویای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است  و سیاست‌ها، دستگاه‌های اجرائی و نهاد‌های حاکمیتی و مردم‌نهاد مختلفی در آن مؤثر هستند. این عوامل در کنار رشد فزاینده مراکز جمعیتی، صنعتی و کشاورزی، کاهش منابع آب تجدیدپذیر و افزایش تقاضا برای آب و رقابت برای دسترسی به آن، مدیریت بهینه منابع آب را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است. منابع آب به‌عنوان یکی از عناصر مهم در توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورهایی نظیر ایران، به شمار می‌آید و محدودیت منابع آب در کشور ما، به مسئله‌ای مهم تبدیل شده و توسعه پایدار و محیط ‌زیست مناطق مختلف را تحت‌تأثیر شدید قرار داده است. اکنون در اغلب حوضه‌های آبریز ایران، تعادل بین منابع و مصارف آب از بین رفته است. این عدم تعادل، دستیابی به اهداف توسعه پایدار در بالادست و پایین‌دست حوضه‌های آبریز را دچار مشکلات و چالش‌های قابل‌توجهی کرده و تضاد منافع و تعارض‌هایی را در سطح این حوضه‌ها به‌وجود آورده است. با ادامه این روند، به‌نظر می‌رسد درحال‌حاضر، سازوکارهای مدیریتی قبلی در منابع آب، پاسخ‌گوی مسائل و چالش‌های جدید نیست. ایجاد فضای گفت‌وگو، تعامل و همکاری مشترک در بین دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان و هم‌زمان، شناسایی وضعیت موجود و شفاف‌سازی کامل منابع و مصارف آب حوضه‌های آبریز، می‌تواند بستری اولیه برای حل مشکلات و چالش‌های مدیریت منابع آبِ محدود در حوضه‌ها در کشور فراهم آورد. مطابق تجارب موجود، پیاده‌سازی رویکرد مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز برای دستیابی بیشتر به توسعه پایدار و نیل به اهداف یادشده، لازم و ضروری است. رویکرد مورد نظر، مبتنی بر مشارکت و همکاری همه ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران منابع آب حوضه آبریز و بر مبنای رهیافت مدیریت مشارکتی بوده و یکی از اهداف آن، به حداکثررساندن رفاه اقتصادی و اجتماعی به شیوه‌ای عادلانه و بدون به‌خطرانداختن پایداری اکوسیستم‌های حیاتی، است. مدیریت مشارکتی منابع آب به معنی تقسیم قدرت تصمیم‌گیری بین دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان مدیریت منابع آب، سهیم‌شدن در مسئولیت‌ها و داشتن اختیارات لازم و نیز تسهیم هزینه‌ها و منافع است و مبتنی بر رویکرد از پایین به بالاست. پیاده‌سازی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب، روشی سازنده و بر پایه تعامل و همکاری جمعی در سیاست‌‌‌گزاری، برنامه‌ریزی و فعالیت‌های مربوط به منابع آب، کشاورزی، محیط ‌زیست، توسعه مراکز جمعیتی، انرژی، گردشگری و صنعت است که طرفِ تعامل و گفت‌وگو‌ها نیز فقط وزارت نیرو نیست، بلکه تمام دستگاه‌های اجرائی، نهادهای حاکمیتی و سازمان‌های مرد‌م‌نهاد و نمایندگان ذی‌نفعان اصلی هستند. چالش‌های موجود مدیریت منابع آب در ایران، نتیجه فقط اقدامات و فعالیت‌های وزارت نیرو نیستند، بلکه در طول حدود ٧٠ سال تجربه طرح‌های توسعه و مدیریت منابع آب کشور، مجموعه مدیریت کلان و سیاست‌های توسعه‌ای به‌صورت زنجیره‌ای درهم‌تنیده‌ از سیاست‌گزاری‌ها و مدیریت اجرائی، در تولید این مشکلات تأثیر داشته‌اند. بنابراین برای تعدیل و حل این چالش‌ها، در قالب تعامل و همکاری ملی و با پیاده‌سازی مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز، باید همه دستگاه‌های اجرائی و نهادهای حاکمیتی و سازمان‌های مردم‌نهاد و حتی عموم مردم، گفت‌وگو، هم‌فکری و همکاری کنند. پیاده‌سازی مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز به‌عنوان یکی از راهکارهای مدیریتی و غیرسازه‌ای مدیریت آب محسوب می‌شود. برای پیاده‌سازی مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز ایران، ایده‌ها و الگوی مختلفی را می‌توان پیشنهاد داد. به‌نظر می‌رسد در اولین گام، تشکیل یا فعال‌کردن الگوی شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه‌های آبریز ضروری است. مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب در حوضه‌های آبریز، دربَردارنده نگاه یکپارچه به همه مصرف‌کنندگان آب اعم از شرب، محیط زیست، صنعت، کشاورزی و سایر مصارف، ایجاد توازن بین منابع و مصارف آب، برقراری عدالت در تخصیص و برداشت آب در بالادست و پایین‌دست حوضه آبریز و توجه به اولویت‌های اجتماعی، زیست‌محیطی، اقتصادی و سیاسی عرضه و تقاضای توأمان آب است. به دلیل وجود شرایط و ویژگی‌های متنوع در هر حوضه آبریز، تهیه شیوه و برنامه اقدام مستقل برای اجرای مدیریت مشارکتی منابع آب برای هر حوضه‌ آبریز مورد تأکید است. پیش‌تر اشاره شد که دستگاه اجرائی مدیریت آب، در به‌وجودآمدن چالش‌ها و مشکلات منابع آب، به تنهایی مقصر نبوده است و مجموعه‌ای از سیاست‌ها و نهاد‌ها در این زمینه در حدود هفت دهه اخیر، ایفای نقش کرده‌اند. اما نیاز است وزارت نیرو به ‌سهم خود، برای شکل‌گیری چنین فضای تعامل، همکاری و مشارکتي، پیش‌قدم شود و البته دراین‌باره، تلاش‌های مفید و ارزشمندی در حال انجام است و بايد این تلاش‌ها تقویت شوند. برای شروع فرایند همکاری و مشارکت در مدیریت منابع آب حوضه‌های آبریز، تشکیل و فعالیت نهادی بین‌بخشی و بین‌دستگاهی و البته با مشارکت جدی و مؤثر ذی‌نفعان اصلی حوضه آبریز (نظیر نمایندگان صنف کشاورزان) ضروری است. الگوی شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز می‌تواند اولین مرحله از شکل‌گیری نهاد بین‌بخشی باشد و تجارب ارزنده‌ای نیز در برخی از حوضه‌های آبریز در این زمینه وجود دارد. پیاده‌سازی این الگو، روشی سازنده و مبتنی بر همکاری و مشارکت جمعی در سیاست‌‌‌گزاری، برنامه‌ریزی و فعالیت‌های مربوط به منابع آب، کشاورزی، محیط ‌زیست، توسعه مراکز جمعیتی، انرژی، گردشگری و صنعت است که طرف تعامل و گفت‌وگوها نیز فقط وزارت نیرو نیست، بلکه تمام دستگاه‌های اجرائی و نهادهای حاکمیتی و نمایندگان ذی‌نفعان اصلی هستند. استقرار مدیریت مشارکتی منابع آب در حوضه‌های آبریز، قبل از آنکه بر مبنای تغییر ساختار سازمانی باشد، بر پایه تغییر رویکرد دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان است و پیاده‌سازی آن، موجب کاهش دامنه و عمق چالش‌های مدیریت منابع آب و در راستای توسعه پایدار خواهد بود. همکاری‌های دست‌اندرکاران و ذی‌نفعان حوضه آبریز در قالب شورای هماهنگی مدیریت به‌هم‌پیوسته منابع آب حوضه آبریز می‌تواند رویکرد مدیریت مشارکتی منابع آب را عینیت بیشتری ببخشد. با توسعه و گسترش تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی یکپارچه و مشارکتی برای مدیریت، بهره‌برداری و حفاظت از منابع آب در حوضه‌های آبریز مشترک بین استان‌ها و شهرستان‌ها و کاهش عادلانه و منطقی تعارض‌ها و تضاد منافع پیرامون منابع آب محدود در ایران، مشارکت ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران در فرایندهای تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، بهره‌برداری و حفاظت از منابع آب مشترک با تأکید بر اصل توسعه پایدار و همدلی و همکاری آنها، می‌توان در مسير توسعه پایدار مناطق مختلف گام برداشت. 

*عباس جنگی مرنی، کارشناس ارشد مدیریت منابع آب